بیماری گامبورو ؛ تشخیص، پیشگیری و کنترل، درمان
بیماری گامبورو
قسمت دوم:
نشانی های کلینیکی بیماری گامبورو :
چون که ویروس ها از نظر حدت با یکدیگر فرق دارند و آنهائیکه حدت کمتری دارند بیماری خفیف تری را بوجود می آورند، بنابراین تعدادی از واگیری ها بصورت مخفی بوده و تنها گواه وجود بیماری در گله تغییرات سرولوژکی و آسیب های کیسه فابریسیوس است .دوره نهفته بیماری در شرایط طبیعی بین یک تا سه هفته است .بیماری معمولاً در سنین ۶-۳ هفتگی ظاهر می شود معهذا در جوجه های جوانتر و بیشتر از ۱۵ هفته نیز مشاهده می گردد .جوجه های ۴-۲ هفته حساستر بوده و بیشتر خسارات در این سن انتظار می رود .
در یک گله مبتلا به شکل کلینیکی بیماری، جوجه کسل، بیحال، کم اشتها خونسرد و تب دار می باشند بطوریکه بمحض ورود به گله مشاهده می شود که جوجه های سالم در حال فرار بوده در حالیکه جوجه های بیماری نشسته و فقط ممکن است مختصری حرکت نمایند .پر و بال مبتلایان ژولیده، اغلب سر بطرف پائین بوده و منقار درون بستر فرورفته است .آب و دان نمی خورند و کم کم روی پهلو افتاده و در عرض مدت کوتاهی تلف می شوند .گاهی علائم لرزش و نااستواری پا دیده می شود .دوره بیماری کوتاه است .بسیاری از بیماران ناگهان بهبود می یابند .پرهای اطراف مخرج اغلب خاک آلوده و اسهال آبکی سفید متمایل به زرد است و گاهی در اثر نوک زدن دیگران به مقعد سوراخ و زخم وجود دارد .جوجه های مبتلا به کلوآک خود نوک می زنند که این نشانه تحریک و خارش موضعی است تقریباً این عمل از اولین نشانی های بیماری است .
دوره بیماری
دوره بیماری در گله ۷-۴ روز و میزان واگیری بطور متوسط ۲۰-۱۰ درصد و گاهی ۷۰ درصد و میزان تلفات بین ۵ تا ۱۵ درصد وگاهی تا ۲۰ درصد می رسد ولی حد متوسط آن در جوان ها ۵ درصد و در مسن تر ها کمتر است .در تحت شرایط فقر بهداشتی حداکثر مرگ و میر اتفاق می افتد .میزان تلفات در چند روز اول سریعاً افزایش یافته و تقریباً از روز چهارم سریعاً پائین می آید و از روی منحنی تلفات نیز می توان تاحدی بیماری را تشخیص داده گاه گاهیسریعاً گله بهبود می یابد ولی وزن این جوجه ها کمتر از حد طبیعی است .
تصویر ۱- بی حالی وافسردگی طیور مبتلا تصویر۲ – بزرگی وتورم غده فابریسیوس در ماکیان
جراحات کالبد گشائی بیماری گامبورو :
در جوجه های تلف شده چینه دان خالی و عضلات مخصوصا عضلات سینه و ران خشک است . خونریزی منتشره در عضلات سینه و ران و بالها و احشاء گاهی دیده می شود .خونریزی در غشاء های سروزی بخصوص در روی سنگدان و پایه قلب، پیش معده و روده بخصوص ایلیوم ور است روده و دریچه ایلئوسکال می باشد .پانکراس بشکل تخم ماهی در می آید که اغلب به رنگ نارنجی درآمده و کلیه ها تغییرات مختلفی را نشان می دهد که گاهی طبیعی و گاهی بزرگ با لوله های برجسته می باشد و رنگشان از نارنجی تا قهوه ای تیره تغییر می کند، حالبها اغلب بوسیله رسوب اورات پر می باشد .
بزرگ شدن کیسه فابریسیوس علامت مشخصه بیماری است .این اندام بطور طبیعی سفید کرمی و برحسب سن به اندازه یک نخود بزرگ یا یک گیلاس کوچک است .در بیماری گامبورو اندازه آن دوبرابر شده و رنگ خارجی آن از نارنجی صورتی تا قرمز خونی تغییر می کند .در داخل آن مواد پنیری لخته شده و یا خون وجود دارد ممکن است علامت زرد نکروز نیز دیده شود .کیسه فابریسیوس ۴- ۳ روز پس از شروع بیماری سریعاً چروکیده و کوچک و فیبروز می شود .تغییرات کلیه و کیسه فابریسیوس جزء مشخصات اصلی بیماری بوده و برای تشخیص بکار می روند .گاهی ممکن است موکوئیدی بودن روده ها، بسته بودن مخرج، نرم بودن استخوانها و بزرگ و مرمری شدن طحال نیز وجود داشته باشد .
در آزمایشات بافتی نکروز سلولهای لمفاوی در مرکز فولکولهای لمفاوی کیسه فابریسیوس و گاهی کلوآک، تیموس، طحال و بالاخره کانونهای لمفاوی روده های کور دیده می شود .
تشخیص و تشخیص تفریقی بیماری گامبورو :
براساس سابقه بیماری، سن، نمونه تلفات، سرعت و بروز بیماری و تغییرات کلیه و کیسه فابریسیوس تشخیص داده می شود .
در ابتدای بیماری باید آنرا از بیماری کوکسیدیوز روده باریک بخصوص در مورد آیمریا نکاتریکس تمیز داد، چونکه شمای بیماری از بعضی جهات مشابه می باشد که البته تشخیص آن با کالبد گشائی و دیدن انگل میسر است .خونریزیهای وسیع را در روی لاشه باید از سندرم خونریزی تشخیص داد .در این سندرم کیسه فابریسیوس مبتلا نبوده و اصولاً این سندرم محدود به دسته ای از سنین نیست .
در موقع مشاهده خونریزی در پیش معده باید آنرا از بیماری نیوکاسل تمیز داد . در نیوکاسل خونریزی ها در رأس غدد مترشحه پیش معده بوده در حالیکه در گامبورو خونریزیها بهم پیوسته و در محل اتصال پیش معده و سنگدان می باشد .بعلاوه در بیماری گامبورو علائم تنفسی مثل نیوکاسل موجود نیست .ضمناً باید بیماری را از سندروم نفریت نفروز که بوسیله ویروسی در بین دسته برونشیت عفونی ایجاد می شود بخاطر تغییراتی که در کلیه ایجاد می کند و ممکن است باعث اشتباه با بیماری گامبورو شود تمیز داد .
سندرم کبد و کلیه چرب نیز بخاطر طبیعت حاد بیماری با بیماری گامبورو قابل اشتباه است که کالبد گشائی و مشاهده تغییرات کبد و کلیه تشخیص را آسان می سازد .تومورهای کیسه فابریسیوس در سن ابتلاء با بیماری گامبورو را می توان با آزمایش آسیب شناسی تمیز داد .
پیشگیری و کنترل بیماری گامبورو :
برای کنترل بیماری احتیاطات بهداشتی و استفاده از ضدعفونی کننده های مناسب در درجه اول اهمیت قرار دارد .بهتر است پس از خالی کردن مرغدان ساختمان و وسائل را با فرمالدئید ضد عفونی کرد .اگر در یک مرغداری سنین مختلف پرورش داده می شوند و نمی توان یکباره مرغدان را کاملاً خالی نمود در اینصورت استفاده از فرمالدئید ممکن نیست .در این صورت می توان از ترکیبات هالوژنها، مشتقات فنلی و قلیاها بخصوص سود سوزآور ۴ درصد برای ضدعفونی ظروف استفاده کرد . اثر ضد عفونی کننده موقعی مطمئن است که بستر را از تمام لانه ها و آشیانه ها خارج کرده و تمام حشرات، کرمها، پرندگان وحشی و موش نابود شده باشند .
ایمنیت
نظر به اینکه واگیری بیماری زیاد است مزرعه مبتلا باید کاملاً مجزا و محدود شود .جهت پیشگیری واکسنهای لیوفیلیزه ای برای ایجاد ایمنیت برضد بیماری موجود است که باید در گله مادر برای ایجاد ایمنیت پاسیو در جوجه ها در هفته اول و دوم مصرف شود .نشان داده شده است که پس از واکسیناسیون گله مادر در ۲۲-۸ هفتگی تا مدت ۱۰ ماه پادتن خنثی کننده و رسوب دهنده در خون موجود بوده که آنرا به جوجه ها منتقل می سازند. سپس برای ایجاد ایمنیت طولانی در خود جوجه ها نیز باید این واکسنها مصرف شوند .
ایمنیت معمولاً ۷-۴ روز بعد از واکسیناسیون حاصل می گردد که اگر جوجه در این فاصله به بیماری حساس باشد و در معرض آن قرار گیرد مبتلا می شود .برنامه و روش واکسیناسیون در گله های بدون پادتن مادری بصورت تزریق یا اسپری در یکروزگی یا بصورت اسپری و همراه با آب آشامیدنی در ۴ روزگی است و در سن بلوغ همراه با آب آشامیدنی یا تزریقی است .در گله هائی که دارای پادتن مادری زیاد می باشند اولین واکسن در سن ۲۸-۲۵ روزگی داده می شود .گله هایی که وضع پادتنی مشخصی ندارند در سنین یکروزگی و ۲۸-۲۵ روزگی واکسیناسیون می شوند .
واکسن
تزریق واکسن در یکروزگی را می توان همراه با واکسن مارک نیز انجام داد .واکسنهای غیر فعال نیز برضد این بیماری ساخته شده است که ایمنیت تولید شده بوسیله آنها کمتر است ولی بعضی از آزمایشات نشان داده استفاده از واکسن غیر فعال در مادرها باعث ایجاد ایمنیت پاسیو بیشتری در جوجه ها می گردد .با استفاده از آزمایش واکنش رسوبی می توان تیتر ایمنیت را در بدن مادران تعیین نمود ولی گاهی این آزمایش منفی بوده در حالیکه پرنده هنوز ایمن بوده و دارای پادتن خنثی کننده می باشد و می تواند آنرا به جوجه منتقل نماید .
بطور کلی واکسنهائی که برضد بیماری گامبورو بکار می رود نباید باعث آسیب کیسه فابریسیوس گردند حتی اگر در جوجه هائی بکار روند که در سن یکروزگی فاقد پادتن مادری باشند .ضمناً باید حتی اگر در سنین کم نیز مصرف شوند ایمنیت قوی و با دوامی ایجاد نمایند و همچنین قدرت بدن جوجه را در ایجاد ایمنیت بر ضد بیماری های دیگر مثل نیوکاسل و برنشیت که واکسینه می شوند کم ننمایند .
درمان بیماری گامبورو :
هیچ داروئی در درمان بیماری موثر نبوده و با اقدامات بهداشتی و با حد متوسط مدیریت خوب می توان تلفات را به حداقل رساند .خوراندن مقدار زیاد ویتامین A و K و ملاس چقندر در آب آشامیدنی برای ازدیاد عطش موثر است .نگهداری حرارت محیط بالای ۱۸ درجه در کم کردن تلفات نیز موثر بوده است .تزریق داخل عضلانی گلوکونات کلسیم و یا گلوکز در آب در درصد کمی از حالات مفید بوده است .
منبع مورد استفاده :
دکتر محمد حسن بزرگمهری- بیماری های طیور ، انتشارات واحد فوق برنامه دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی ، چاپ اول ، تهران، فروردین ۱۳۶۴٫
