جوش شیرین در تغذیه دام ؛ اهمیت استفاده و کاربردهای آن
جوش شیرین در تغذیه دام ؛ اهمیت استفاده و کاربردهای آن
مقدمه
جوش شیرین در تغذیه دام یکی از ترکیباتی است که جهت مدیریت وضعیت شکمبه در هنگام استفاده از مقادیر بالای کنسانتره مورد استفاده قرار می گیرد. در هنگام استفاده از میزان بالای کنسانتره، هم در دام های شیری و هم در دام های گوشتی، به دلیل تولید مقادیر زیاد اسیدهای فرار و تجمع آن ها ممکن است به بافت شکمبه آسیب وارد شود. اختلال در شکمبه می تواند وضعیت تولیدی و حرکتی دام را با مشکل مواجه کند. جهت مقابله با این مشکل توصیه می شود از ترکیبات بافری نظیر جوش شیرین در تغذیه دام ها استفاده شود. در این مقاله قصد داریم به شرح اهمیت جوش شیرین در تغذیه دام های نشخوارکننده بپردازیم.
تعریف بافر و جوش شیرین به عنوان یک بافر
بافرها ترکیباتی هستند که از یک اسید ضعیف و نمک آن یا یک باز ضعیف و نمک آن ساخته شده اند. این ترکیبات توانایی حفظ pH محیط حتی در صورت افزودن اندکی باز یا اسید دارند. جوش شیرین یا سدیم بی کربنات یک ترکیب شیمیایی است که از ترکیب یون سدیم و یون بی کربنات ساخته شده است. این ترکیب یک کریستال جامد سفید رنگ است که معمولا به صورت پودری مورد استفاده قرار می گیرد. بدن دام در حالت عادی از ترکیبات موجود در بزاق به عنوان ترکیبات بافری استفاده می کند. این ترکیبات برای حفظ pH صحیح جهت عملکرد درست آنزیم ها در بدن بسیاری از موجودات زنده از جمله نشخوارکنندگان ضروری هستند. بسیاری از آنزیم ها تنها در شرایط دقیقی کار می کنند؛ اگر pH در محدوده بسیار کمی تغییر کند، عملکرد آنزیم ها کند و یا متوقف شده یا دچار تغییر ماهیت می شوند. به همین جهت جوش شیرین در تغذیه دام از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. امروزه میزان مصرف کنسانتره از ظرفیت معمول دام بالاتر است، به همین جهت اتکا به ظرفیت بافرینگ بزاق باعث ایجاد مشکلات در شکمبه دام می شود. جوش شیرین به عنوان بهترین ترکیبی که می تواند تکمیل کننده ظرفیت بافرینگ شکمبه باشد، شناخته می شود. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که ترکیبات بافری نظیر جوش شیرین، ظرفیت محدودی برای ثابت نگه داشتن مقدار pH دارند. اگر بیش از اندازه به یک محیط نظیر شکمبه ترکیبات بازی اضافه شود، با از بین رفتن تاثیر اسید ضعیف، هیچ فعالیتی برای تثبیت مقدار pH انجام نخواهد شد. در حالت دیگر، اگر مقدار زیادی اسید به محیط اضافه گردد، باز ضعیف از بین رفته و فعالیت بافری متوقف خواهد شد. به این حالت ظرفیت بافری گفته می شود. طبق تعریف، ظرفیت بافری مقدار اسید یا بازی است که می توان به حجم مشخصی از محلول یک بافر اضافه کرد قبل از اینکه pH تغییر محسوسی داشته باشد.
فاکتورهای مهم در انتخاب یک ترکیب بافری مناسب
- یک ترکیب بافری خوب باید غلظت هایی برابر از هر دو جزء خود داشته باشد. یکی از دلایل پرکاربرد بودن جوش شیرین در تغذیه دام همین مورد است. اگر در بک ترکیب بافری، مقدار یکی از اجزاء کمتر از ۱۰% جزء دیگر باشد، آن محلول کارایی نخواهد داشت.
- اسیدهای ضعیف و نمک های آن، بافرهای بهتری برای pH کمتر از ۷ هستند و به همین شکل، بازهای ضعیف و نمک های آن برای pH بالاتر از ۷ مناسب اند.
یک نمونه مهم از ترکیبات بافری خون است که در آن کربنیک اسید و یون بی کربنات، نقش اسید و نمک را دارند. در خون غلظت کربنیک اسید بسیار کمتر از یون بی کربنات است و دلیل این عدم توازن بین غلظت ها، تولید «فرآورده های فرعی» توسط متابولیسم بدن است. در نتیجه، خون حالتی بازی دارد تا از این طریق، ظرفیت بافری افزایش یابد. اگر pH خون به میزان زیادی کاهش پیدا کند، افزایش تنفس، CO2 را به کمک ریه ها از خون حذف می کند و با توجه به واکنش حاکم، غلظت [H3O+] کاهش می یابد. اگر خون، بیش از حد خاصیت بازی پیدا کند، تنفس با سرعت آهسته تر موجب کاهش غلظت دی اکسید کربن در خون شده و واکنش را به سمت افزایش غلظت [H+] پیش می برد.
اصلی ترین دلیل اهمیت جوش شیرین در تغذیه دام پیشگیری از بروز اسیدوز در هنگام مصرف مقدار بالای کنسانتره می باشد. آشنایی با نحوه بروز اسیدوز می تواند نحوه عملکرد جوش شیرین را شفاف تر کند.
آشنایی به اسیدوز در نشخوارکنندگان
اسیدوز یکی از مشکلات متابولیکی است که به دلیل استفاده از مقادیر بالای کنسانتره در جیره گاوهای تازه زا، گاوهای پرتولید، گوساله های گوشتی در دوره رشد و دوره پایانی و بره های پرواری بروز می کند. این اختلال متابولیکی می تواند خسارت های اقتصادی بالایی به پرورش دهنده تحمیل کند. به طوری که طی تحقیقات انجام شده در آمریکا، اسیدوز می تواند سالانه ۴۰۰ تا ۴۷۵ دلار آمریکا به ازای هر رأس گاو، زیان اقتصادی به گله وارد کند. به همین دلیل، پیشگیری از بروز این ناهنجاری متابولیکی در گله ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. نمودار زیر رابطه بین روزهای شیردهی و احتمال بروز اسیدوز را نشان می دهد.
همان طور که در نمودار مشاهده می کنید بیشترین احتمال بروز اسیدوز مربوط به روزهای ۱۰۰-۹۰ و ۱۴۰-۱۳۰ می باشد که مقدار ماده خشک مصرفی و در نتیجه میزان کنسانتره مصرفی در بالاترین مقدار خود می باشد.
ناهنجاری اسیدوز براساس شدت بروز خود به ۳ دستۀ اسیدوز شکمبه ای حاد، اسیدوز مزمن و اسیدوز شکمبه ای تحت حاد (SARA) تقسیم می شود. در هنگام استفاده از مقادیر بالای شکمبه، به دلیل عدم عادت پذیری شکمبه، میزان بالایی از اسید لاکتیک در شکمبه تولید می شود. این میزان تولید اسید لاکتیک از ظرفیت جذبی در شکمبه بالاتر است به همین دلیل به دلیل تجمع این اسید در شکمبه، pH محیط شکمبه افت می کند. در این حالت دو اتفاق بروز می کند:
الف) به دلیل تجمع اسید لاکتیک در شکمبه، فعالیت سایر باکتری های شکمبه به خصوص باکتری های مصرف کننده ترکیبات فیبری در شکمبه مختل می شود و به این ترتیب، ظرفیت بافر از ترکیبات فیبری گرفته می شود.
ب) تجمع اسید لاکتیک در شکمبه به بافت دیوارۀ شکمبه آسیب وارد می کند. به دنبال آسیب به بافت دیواره، باکترهای تولید کنندۀ اسید لاکتیک از محیط شکمبه خارج شده و به سمت سایر بافت ها از جمله بافت شاخی سم حرکت می کنند. با حضور این باکتری ها در بافت شاخی سم، به دلیل تولید ترکیبات آسیب رسان، به این بافت آسیب وارد شده و لنگش بروز می کند.
تولید اسید لاکتیک و سایر اسیدهای فرار در شکمبه بیشتر تحت تاثیر مصرف غلاتی نظیر ذرت و جو در جیره می باشد. وقتی میزان مصرف این غلات در شکمبه دلیل مصرف بالای کنسانتره افزایش می یابد، باکتری های تخمیر کننده این ترکیبات شروع به تولید اسید لاکتیک می کنند که از ظرفیت باکتری های مصرف کننده اسید لاکتیک در شکمبه بالاتر است. در مواقعی که میزان تولید این اسید فرار بسیار بالا باشد در گله اسیدوز حاد رخ می دهد که نشانه های خود را سریعا بروز داده و دام ها از نظر عملکردی و حرکتی دچار مشکل می شوند. اما اگر میزان اسیدلاکتیک تولیدی در شکمبه کمی از مقدار ظرفیت مصرفی آن بالاتر باشد، در طولانی مدت باعث بروز اسیدوز شکمبه ای تحت حاد می شود که به مراتب از اسیدوز حاد خسارت های بالاتری را به سلامت گله وارد می کند.
در اسیدوز شکمبه ای تحت حاد (SARA) اثرات مخرب در طولانی مدت بروز کرده و تولید دام را به صورت نامحسوس کاهش می دهد. همین امر سبب می گردد تشخیص این نوع اسیدوز از سایر انواع اسیدوز سخت تر باشد. جوش شیرین در تغذیه دام جهت پیشگیری از این نوع اسیدوز مورد استفاده قرار می گیرد.
استفاده از جوش شیرین در جیره دام های نشخوارکننده
توصیه شده است که در گاوهای شیرده با تولید بالا به ازای هر رأس، ۲۵۰-۲۰۰ گرم در روز جوش شیرین مصرف گردد تا از اثرات مخرب اسیدوز پیشگیری گردد. این مقدار ۱۵۰-۱۰۰ گرم در روز به ازای هر راس در گوساله های پرواری می باشد. در گاوهای داری های صنعتی به دلیل اهمیت تهیه جیره در بخش تولید خوراک مزرعه، این ترکیب در دامداری خریداری و مورد استفاده قرار می گیرد. در دامداری های نیمه صنعتی به دلیل کمبود فضای انبارداری و عدم صرفۀ اقتصادی با توجه به میزان خرید پایین این ترکیب، توصیه می شود از پیش مخلوط های حاوی این ترکیبات استفاده شود. پیش مخلوط ها می توانند علاوه بر تامین این افزودنی، سایر افزودنی های لازم جهت خوراک دهی بهینه و اقتصادی دام ها در مزرعه را تامین کنند. در این بخش می توانید با سایر مزایای پیش مخلوط های دامی بیشتر آشنا شوید.
محصولات زرین میکس ترکیباتی هستند که در آنها از این ترکیب بافری جهت پیشگیری از اسیدوز در دامداری های مصرف کننده بهره گرفته شده است و با توجه به دٌز مصرف ۵% یا ۵۰ کیلوگرم در تن کنسانتره انواع دام نشخوارکننده می تواند به آسانی در بخش تولید خوراک مزرعه مورد استفاده قرار گیرند. گروه زرین جاودانه خوانسار مفتخر است به کمک دانش تخصصی در واحد تحقیق و توسعه خود محصولات پیش مخلوطی را طراحی کرده است که براساس استانداردهای جهانی و با بهترین کیفیت تولید و به دست مصرف کنندگان می رسد. این پیش مخلوط ها برای انواع گاو شیری، گوساله پرواری، بره پرواری و میش داشتی تولید و در اختیار دامداری ها قرار می گیرد.
