مایکو پلاسما طیور؛ بیماری مزمن دستگاه تنفس، عوامل پیشگیری و درمان
مایکو پلاسما طیور (Avian Mycoplasmosis)
تعدادی سروتیپ مایکو پلاسما از گونه های مختلف طیور جدا شده اند ولی سروتیپ هائی که معمولاً ایجاد بیماری می نمایند عبارتند از: مایکو پلاسما گالی سپتیکم (Mycoplasma c allisepticum) میکو پلاسما سینویه (M.synoviae) و مایکو پلاسمامله اگریدیس(M.meleagridis) مایکو پلاسماها در طبقه (مولیکونس) (Mollocutes) راسته مایکو پلاسما تاله (Mycoplasmatales) خانواده مایکو پلاسماتاسه (Mycolpasma taceae) قرار دارند. مایکوپلاسماها را می توان کوچکترین موجودات با زندگی آزاد دانست.
۱ – عفونت با مایکو پلاسماگالی سپتیکم
بیماری مزمن دستگاه تنفس
(Chronic Respieatory Disease.CRD)
این بیماری همانطور که از اسم آن پیداست دارای دوره طولانی بوده و با علائم تنفسی و ترشحات بینی مشخص شده و دارای اهمیت اقتصادی زیادی است زیرا که بیماری های تنفسی دیگر را بصورت پیچیده درآورده و در نتیجه باعث کاهش ارزش لاشه مرغ و بوقلمون می گردد. از طرفی باعث کاهش تولید در مرغان تخمگذار، کاهش خاصیت جوجه درآوری و همچنین کاهش قدرت زندگی جوجه مرغ و بوقلمون گردیده و گاهی باعث تورم مفصل همراه با تورم اوتار و تورم مجرای تخم می گردد.
این بیماری در سراسر جهان وجود داشته و بطور متداول بتنهائی و چه همراه با سایر عفونت ها در مرغداری های ایران دیده می شود.
عامل بیماری
مایکو پلاسما گالی سپتیکم باکتری کوکوئیدی شکل به اندازه ۵/۰-۲/۰ میکرون که فاقد دیواره سلولی بوده و از فیلترهای باکتریائی عبور می نماید و در غشاء حفره های بینی و نای طیور ازدیاد می یابد عامل مورد بیماری است و بنظر می رسد که فقط یک نوع آنتی ژنیکی آن وجود داشته ولی تغییراتی در حد باکتری بوجود آمده است. بطوریکه تمامی سویه ها برای ماکیان بیماریزا نمی باشند و فقط سویه هائی که قادر به جمع کردن گلبول قرمز می باشند بیماریزا هستند.
باقی ماندن عامل بیماری در بدن ماکیان و بوقلمون از سه تا ۱۸ ماه و گاهی بیشتر متغیر است درحالیکه باکتری بندرت بیشتر از ۲۴ ساعت در خارج بدن زنده می ماند. باکتری برای رشدش در محیط خارج ازبدن زنده می ماند. باکتری برای رشدش در محیط خارج از بدن احتیاج به سرم مرغ یا خوک و یا اسب داشته و حدود ۵-۲ روز برای رشد احتیاج دارد. پرگنه های باکتری ۲/۰ تا ۳/۰ میلیمتر اندازه داشته و شبیه دکمه با مرکز برجسته می باشد.
عوامل مستعد کننده ای نیزکه ممکن است از عوامل بیماریزای دیگر بوده و یا از عوامل ضعیف کننده باشند شدت بیماری را تحت تأثیر قرار می دهند. در میان این عوامل می توان از ویروسی های نیوکاسل، برونشیت عفونی، ویروس های آدنو و سویه های بیماریزای کلی باسیل، هموفیلوس گالیناروم (H.gallinarum) و همچنین عوامل ضعیف کننده مانند وجود گاز آمونیاک و گرد و خاک در هوا، مدیریت بد وکمبودهای غذائی نام برد.
طرزانتقال و واگیری
طیور در هر سنی ممکن است به بیماری مبتلا شوند. در طیور گوشتی واگیری بیشتربین ۸-۴ هفتگی است و بنظر می رسد که با افزایش سن مقاومت نسبت به بیماری افزایش می یابد. عفونت ممکن است از راه تخمدان و مجرای تخم آلوده به تخم مرغ (انتقال عمودی) انتقال یافته یا مستقیماً از پرندهای به پرنده دیگر (انتقال جانبی) از راه دستگاه تنفس انتقال یابد. همچنین بوسیله ذرات موجود در هوا نیز عفونت انتقال می یابد و سپس از راه خون در بدن انتشار می یابد. این باکتری در بدن تمایل به سلول های گوناگون شامل سلول های اپیتلیوم دارد.
انتشار بیماری از یک پرنده به پرنده دیگر در داخل مرغدان معمولاً کاملاً سریع است ولی دیواره ها مانع موثری در برابر انشتار بیماری می باشند. در نتیجه با چنین موانعی انتشار از یک گله به گله دیگر در همان ردیف ممکن است خیلی آهسته بوده و یا اصلاً اتفاق نیافتد.
نشانی های کلینیکی
دوره نهفته بیماری در شرایط طبیعی بخاطر عوامل متعدد مستعد کننده ایجاد بیماری نامشخص است ولی در شرایط تجربی بین ۴ تا ۲۱ روز بوده است.
متداولترین علائم کلینیکی بیماری عبارت است از ناراحتی دستگاه تنفس شامل علائم زکام، سرفه، عطسه، صداهای تنفسی مرطوب و تنفس با دهان باز است. مصرف غذا کم شده و پرنده لاغر می شود. خروس ها علائم مشخصتری از بیماری را نشان می دهند، در بینی ترشحات اکسودائی جمع شده که اغلب همراه با سینوزیت بوده و پرهای بال بخاطر اینکه پرنده مبتلا سعی در خارج کردن ترشحات به آن وسیله دارد کثیف است.
در ابتدا گاهی تنها یک حالت تورم ملتحمه خفیف با اکسودای کفی در چشم علامت زکام بوده یا اینکه مرحله اولیه بیماری خیلی شدیدتر یا تورم سر و صورت و سینوس های صورت شبیه علائم کریزای عفونی باشد. اگر کیسه های هوائی به تنهایی مبتلا باشند علائم کلینیکی مشخص وجود ندارد. علائم کیلینیکی دیگر شامل آماس مفصل خرگوشی و لنگش کمیاب می باشد. درمرغان بالغ در اثر ابتلا به بیماری کاهش میزان تخمگذاری مشاهده می گردد.
در عفونت های ساده بیماری ممکن است بصورت مخفی یا خیلی ضعیف باشد که گاهی فقط در آزمایشات سرلوژیکی می توان بوجود آن پی برد.
جراحات کالبد گشائی
جراحات دستگاه تنفس ممکن است آنقدر خفیف باشد بطوریکه غیر محسوس بوده و یا فقط شامل افزایش موکوس یا اکسودای کاتارال در بینی، نای، برنش ها، ریه ها و ادم کیسه های هوائی باشد. چرک های پنیری در حالت پیشرفته بیماری کیسه های هوائی را پر می نماید. موکوس چسبنده ای ممکن است باعث اتساع سینوس های زیر چشمی کشته و بعداً تبدیل به مواد پنیری گردد. در حالتی که بیماری با عوامل بیماریزای دیگری همراه باشد جراحات شدیدتر می باشد.
مثلاً همراه با عفونت کلی باسیلی بخصوصی در پرندگان جوان (۱۰-۴ هفته) که در شرایط بد نگهداری می شوند، تورم چرکی پرده قلب و کبد همراه با جراحات کیسه های هوائی و قسمت فوقانی دستگاه تنفس دیده شده و تحت نام سپتی سمی نامیده می شود. در حالت تورم وتر و مفصل و تورم مفصل ماکیان آماس و ادم بافت اطراف مفصلی دیده می شود .در تورم مجرای تخم اکسودای پنیری درمجرای تخم وجود دارد.
علایم تنفسی وتورم سر در مایکو پلاسموز
سینوزیت مایکوپلاسمایی در ماکیان
ترشحات چرکی پنیری در کیسه های هوایی ماکیان
تشخیص علائم تنفسی و دیگر علائم و جراحات لاشه و تغییرات هیپتوپاتولوژیکی علائم مشخصی برای عفونت مایکوپلاسماگالی سپتیکم نمی باشند. تهیه گسترش از ترشحات نای و سینوس ها و رنگ آمیزی بطریقه گیمسا و مشاهده اجرام باکتری، کشت و جدا کردن باکتری یا آزمایشات سرمی برای جستجوی پادتن مربوطه جهت تشخیص لازم می باشد.
محیط های اختصاصی P.P.L.O. و یا تزریق به تخم مرغ جنین دار برای کشت باکتری لازم می باشد. کشت ها را باید بمدت ۴-۳ هفته قبل از اینکه بعنوان کشت منفی خارج شوند در گرمخانه نگهداشت. اگر مایکو پلاسما جداگردید می توان با پادتن های درخشان و با تعیین خواص بیوشیمیایی و سرولوژیکی تشخیص را قطعی ساخت (جدول شماره ۱ مراحل جداکردن باکتری رانشان می دهد) .آزمایشات سرولوژیکی شامل آزمایش سرم روی لام Serum plate testآزمایش آگلوتیناسیون در لوله (Tube agglutination Test) و آزمایش جلوگیری از جمع شدن گلبول قرمز (Hemagglutination Inhibition Test) معمولاً متداولند.
در آزمایش سرم روی لام آنتی ژن رنگی تهیه شده از مایکو پلاسما گایل سپتیکم و سرم حاصله از ماکیان را روی یک لام شیشه ای یا چینی مخلوط می نمایند .سرم ضد باکتری باعث جمع شدن آنتی زن در عرض دو دقیقه می گردد .ولی بعلت اینکه عوامل مختلفی در نتیجه این آزمایش تأثیرمی گذارند (۶و ۵ و ۱) بنابراین حتی تحت بهترین شرایط نیز نباید این آزمایش را بعنوان تعیین کننده آلودگی یک پرنده دانست بلکه بعنوان مشخص کننده وضعیت آلودگی گله درنظر گرفت. آزمایش آگلوتیناسیون در لوله مطمئن تر از آزمایش روی لام است.
آزمایش جلوگیری از جمع شدن گلبول قرمز (H.I) معمولاً بصورت میکروتست شبیه آنچه که برای سرم ضد ویروس نیوکاسل انجام پذیر است انجام می گردد. این آزمایشات از آزمایش سرم روی لام صحیح تر و مطمئن تر است و اغلب به عنوان آزمایش تأییدی برای سرم هائی که در آزمایش سرم روی لام واکنش مثبت داشته اند انجام می گیرد. بیماری را باید از بیماری های نیوکاسل، برونشیت عفونی و کریزای عفونی تشخیص داد. در صورت رشد مایکو پلاسما برای تشخیص قطعی آزمایشات با پادتن های درخشان یا تعیین خواص بیو شیمیائی و سرولوژیکی انجام گیرد.
پیشگیری و کنترل بیماری
واکسیناسیون در پیشگیری این بیماری دارای ارزش محدودی است زیرا ایمنیت حاصله چه باین طریق یا توسط خود باکتری بسرعت بوسیله عفونت های بعدی یا ویروس های نیوکاسل و برونشیت عفونی که بدن را ضعیف می سازند از بین می رود و از طرفی طیور در اثرواکسیناسیون خود حامل باکتری می شوند.
ریشه کنی بیماری از گله های مادر ممکن است بعنوان یک روش کنترل بکاربرده شود که در نتیجه انتقال بیماری از راه تخم مرغ نیز به میزان زیادی کاهش می یابد و از طرفی با آزمایشات سرلوژیکی می توان گله های آلوده موجود را شناسایی نمود و با اقدامات بهداشتی ساده مانند جدا نگهداشتن مرغداریها از هم انتشار جانبی را محدود کرده و بیماری را کنترل نمود .انتقال از راه تخم را می توان با درمان داروئی گله یا وارد کردن دارو در تخم مرغ های مورد استفاده برای جوجه کشی یا با حرارت دادن تخم مرغ کاهش داد. مرغان مادر را می توان به فواصل ماهیانه با داروهای ضد مایکوپلاسما تزریق نموده یا دارو را بطور دوره ای در آب آشامیدنی مصرف نمود.
طریقه معمولی برای ورود دارو در تخم مرغ عبارت است از ایجاد اختلاف فشار بین تخم مرغ و مایع حاوی داروی مناسب است که تخم مرغ در آن غوطه ور می شود .این عمل ممکن است با غوطه ور کردن تخم مرغی که قبلاً گرم شده است (۳۸-۳۷ درجه سانتی گراد) در مایه (۴-۲ درجه سانتی گراد) به مدت یکربع ساعت یا با غوطه ور کردن تخم مرغ در مایع با حرارت معمولی در ظروف مخصوص با کاهش فشار هوا بوسیله تخلیه هوا و بعد برگرداندن فشار با ورود هوا انجام گیرد. به هر دو طریق محلول حاوی ماده ضد مایکو پلاسما از راه پوست وارد تخم مرغ می گردد.
در روش استفاده از گرما قبلاً تخم مرغ جوجه کشی را در مدت بیشتر از ۱۱ تا ۱۴ ساعت تدریجاً به حرارت ۴۶-۴۵ درجه سانتیگراد رسانده و سپس در همان مدت زمان درجه حرارت را پائین می آورند. این طریقه بنظر می رسد که روش موثری در کاهش عفونت باشد ولی ممکن است باعث تلفات زیاد جنینی گردد.
گاهی پیشنهاد می شود که تخم های ابتدای دوره تخمگذاری را برای جوجه کشی مصرف نکنند زیرادر این زمان امکان انتقال بیماری از راه تخم بیشتر است. اگر طیور در دستجات کوچک نگهداری شوند (۲۵قطعه) در موقع تشخیص عفونت در آنها اگر می بایستی گله را نابود کرد خسارت کمترخواهد بود. از کشت جوجه های تازه بدنیا آمده و یا جنین های مرده ضمن بازرسی تخم مرغ و یا در موقع بدنیا آمدن و یا جوجه که در عرض چند هفته اول زندگی تلف شده اند جهت کنترل بیماری می توان استفاده کرد.
از آزمایش سرمی سریع روی لام یا آزمایش جلوگیری کننده از جمع شدن گلبول های قرمز در فصول ماهیانه یا کمترکه معمولاً از ۳-۲ ماهه اول زندگی شروع می شود نیز جهت کنترل بیماری استفاده می شود. حداقل دریکی از آزمایشات باید تمام گله مورد آزمایش قرار گیرند. ضمناً رعایت شدید اصول بهداشتی از قبیل کارگر مستقل جهت هر سالن با لباس و کفش مخصوص، عدم نگهداری جوجه های آلوده با جوجه های سالم وعدم نگهداری سنین مختلف در یک مرغداری، جلوگیری از ورود پرندگان وحشی، جوندگان و حشرات به سالن مرغداری به کنترل بیماری کمک می کند.
گله هائی بعنوان گله عاری از عفونت نامیده می شوند که جوجه های از نظر سرولوژیکی منفی از تخم های جوجه کشی درمان نشده حاصله از مادران از نظر سرولوژیکی منفی بدنیا آمده باشند.
درمان
درمان و آنتی بیوتیک های مختلف جهت درمان طیور مبتلا و کاهش علائم کیلینیکی بطور موثری بکار رفته اند ولی بطور کلی طیور مبتلا بطور قطعی درمان نشده و این داروها باعث برطرف شدن عفونت از بدن نمی گردند. در میان دارو ها مصرف تارتارات، تایلوزین، اسپکتینومایسین، لکومایسین، تیامولین، اسپیرامایسین، اریترومایسین، ژنتامایسین و تتراسیکلین متداول ترند که معمولاً از راه آب آشامیدنی و یا غذا مصرف می شوند. در موارد شدید بیماری می توان از تزریق این آنتی بیوتیک ها هم استفاده نمود که۲۵ میلی گرم تایلوزین یا ۲۰۰ میلی گرم اسپیرامایسین برای هر کلیون وزن بدن تزریق می شود.
باید توجه داشت سویه های مایکو پلاسمای مقاوم به اسپیرامایسین، اریترومایسین و تایلوزین و داروهای دیگر مشاهده شده است، تزریق ۲- ۲۵/۰ میلیگرم تایلوزین به تخم مرغ باعث نابودی کامل مایکوپلاسما درآن گردیده است.
۲- عفونت با مایکو پلاسما سینویه
(Mycoplasma synoviae)
بیماری ابتدا در سال ۱۹۵۴ در ایالات متحده آمریکا گزارش شده و از آن به بعد در سراسر دنیا شناخته شده است. در ابتدا اهمیت اقتصادی بیماری مربوط به لنگش و کندی رشد در جوجه کبابی و نیمچه تخمی و در بوقلمون های تا ۱۰ هفته بوده ولی اکنون اهمیت عفونت با مایکوپلاسماسینویه در ایجاد بیماری در قسمت فوقانی دستگاه تنفس و تورم مزمن کیسه های هوائی طیور، بخصوص در مواقعی که همراه با واکسیناسیون بر ضد بیماری نیوکاسل و برونشیت عفونی باشد نیز معلوم شده است. ماکیان و بوقلمون میزبان اصلی بوده و قرقاول و غاز در عفونت های تجربی آلوده می گردند.
عامل بیماری
مایکو پلاسماسینویه از نظر شکل شبیه مایکو پلاسماگالی سپتیکم می باشد .از این باکتری فقط یک سروتیپ شناخته شده ولی از نظر حدت سویه های متعددی موجود می باشد .بعضی ازسویه ها گلبول قرمز طیور را جمع میکنند .زنده ماندن این باکتری در خارج از بدن شبیه به مایکو پلاسماگالی سپتیکم بوده و در بدن عفونت ممکن است سالها طول بکشد .این باکتری در pH 9/6 یا کمتر و در حرارت ۳۹ درجه سانتی گراد ازبین می رود .معلوم نیست که سن روی مقاومت بدن نسبت به بیماری تأثیر داشته باشد ولی بیماری معمولاً در طیور گوشتی یا نیمچه ها در سنین ۱۴-۴ هفته دیده می شود .
نقش عوامل مستعد کننده در ایجاد بیماری در غشاء مفصلی، کیسه مفصلی یا اوتار مشخص نیست ولی ویروس نیوکاسل یا برونشیت عفونی حتی سویه های خفیف واکسن نیز در ایجاد شکل تنفسی بیماری عمل تقویتی با مایکو پلاسما دارند .
طرز انتقال و واگیری
بیماری از راه مادران آلوده توسط تخمهای آلوده و همچنین در اثر تماس مستقیم از راه دستگاه تنفس ایجاد میگردد .دوره نهفته بیماری بدنبال آلودگی جنینی کوتاه و ۱۰-۶ روزاست در حالیکه بدنبال آلودگی از راه دستگاه تنفس این دوره ۲۱-۱۱ روز یا بیشتر است .باکتری از راه خون در بدن منتشرشده و به بافتهای مفصلی و یا تنفسی تمایل نشان می دهد .
نشانی های کلینیکی
چون دوره کمون بیماری چند هفته است بسیاری از واگیری ها از ۴هفتگی به بعد ظاهر می شود .چنین بنظرمی رسد که تمام طیور در یک گله آلوده می شوند ولی بروز علائم تورم مفصلی از صفر تا ۷۵% و حد متوسط ۱۰ درصد متغیر است .اولین علائم شامل بیرنگی تاج لنگش و کندی رشد و مفاصل متورم وگرم و دردناک است.
تلفات در مبتلایان معمولاً کمتر از ۱۰-۱ درصد بوده مگر اینکه مبتلایان قادربه بدست آوردن آب و غذا نباشند و یا توسط هم آشیانه های خود مورد حمله قرار گیرند که در نتیجه در اثر لاغری مفرط و از دست رفتن آب بدن تلف می شوند ولی اگر چنین مرغانی در محل جدا نگهداری شوند و آب و غذا در اختیارشان باشد می توانند از آنها استفاده نمایند. لنگش در ماکیان همراه با آماس مفصل خرگوشی و کف پائی است و گاهی سایر مفاصل پا مبتلا بوده و در حالات سخت آماس تمام مفاصل بدن مثل مفاصل بال و مفصل آرواره ای وجود دارد.
وجود تاول سینه ای متداول بوده و ممکن است اسهال سبز رنگ حاوی مقادیر زیادی اورات وجود داشته باشد، بیماری اغلب بصورت مزمن درآمده و گاهی ممکن است تا ۵ سال طول بکشد. در شکل تنفسی ممکن است صداهای تنفسی کم بمدت ۶-۴ هفته وجود داشته باشد. کم خونی موجود همراه با بیماری در ماکیان با افزایش شدید هتروفیل ها و کاهش لنفوسیتها مشاهده می شود.
جراحات کالبد گشائی
در ماکیان غشاء مفصلی بخصوص در مفاصل پا و خرگوشی، کیسه مفصلی همچنین کیسه سینه ای و غلاف اوتار ضخیم و ادماتوز بوده و بعداً با اکسودائی که در ابتدا شفاف و بعد غلیظ و چسبناک و کرمی می گردد همراه می شود. در حالات پیشرفته ترشحات اکسودائی لخته ای و به رنگ نارنجی است. فرسایش غضروف مفصلی نیز گزارش شده است.
در طیوری که بطور شدید مبتلا می باشند اکسوداری پنیری ممکن است زیر پوست کاسه سر و سطح پشتی گردن موجود باشد که بندرت بطرف عضلات و کیسه های هوائی کشیده می شود وجود داشته باشد. جراحات دستگاه تنفسی در ماکیان نادر بوده و گاهی ترشحات موکسی در نای است معمولاً این جراحات بدنبال مایه کوبی با ویروس نیوکاسل یا ویروس برونشیت عفونی شدیدتر است. در بعضی طیور تا ۵۰ درصد یک گله مبتلا طحال بزرگ می شود. کبد متورم و لکه لکه برنگ سبز یا قرمز تیره و کلیه های متورم و بی رنگ یا لکه لکه می باشند.
تصویر ۴- آرتریت ناشی از مایکوپلاسما سینویه تصویر ۵- آرتریت ناشی از مایکوپلاسما سینویه تصویر ۶ – چرکی شدن مفصل در اثر مایکوپلاسما سینویه تصویر ۷- ترشحات چرکی پنیری در مفصل تصویر ۸- سینوزیت وعفونت فک ها در بوقلمون بر اثر مایکوپلاسما
تشخیص
علائم و جراحات تنفسی نشانه مشخص بیماری نبوده و بیماری های مشابه مفصلی و بافت های اطراف مفاصل ممکن است بوسیله عوامل متعددی منجمله استافیلوکوک ها کلیفرم ها، سالمونلاها پاستورلا و ویروس تورم مفصل و اوتار ایجاد شده باشد. تاول سینه ای ممکن است در اثر ضربه، استافیلوکوک و یا مایکوپلاسماگالی سپتیکم باشد.
تشخیص قطعی با جدا کردن مایکو پلاسماسینویه انجام می شود. برای جداکردن این باکتری از رقتهای ۵/۱ تا ۱۰۰/۱ اکسودای مفصلی یا کبد و طحال در آبگوشت را بمیزان ۲۵/۰ سانتیمتر مکعب در کیسه زرده جنین ۷-۵ روزه تزریق کرده و در صورت مثبت بودن، جنین ها در عرض ۱۰-۴ روز با علائم ادماتوز عمومی، خونریزی در جلد، کبد و طحال و کلیه های بزرگ شده و لکه های نکروتیکدر کبد تلف می شوند. سپس برای تشخیص قطعی باید مایع آلانتوئیک یاکیسه زرده را در محیط کشت مایکو پلاسماها کشت داده و رشد باکتری را مشاهده نمود.
برای ایجاد بیماری بطورتجربی می توان از تزریق نمونه مشکوک به کف پای مرغان حساس استفاده نمود. آزمایشات سرلوژیکی مختلف نظیر آزمایش سریع روی لامو آزمایش (H.I) نیز تأیید کننده آلودگی هستند .آزمایش سریع روی لام در تشخیص بیماری دارای حساسیت کافی نبوده و احتیاج و بررسی بیشتری دارد.
کنترل و درمان
طرق مختلف کنترل این بیماری نیز شبیه به مایکوپلاسماگالی سپتیکم است. برای محدود کردن انتقال از راه تخم، درمان گله های مادر با استفاده از افزودن ۲۰۰گرم کلرتتراسیکلین در غذا بمدت طولانی و درمان تخم مرغهای جوجه کشی با تایلوزین و یا با حرارت مورد استفاده قرار گرفته اند.
بطورکلی اثر داروهای مختلف ذکر شده در مایکوپلاسماگالی سپتیکم در درمان این بیماری بستگی به حدت باکتری،سن پرنده و وجود عوامل مستعد کننده دارد. تزریق ۴۰۰ میلیگرم دی هیدرواسترپتومایسین برای هرکیلو وزن زنده نیز در ابتدای بیماری موثر است. ضد عفونی کامل مرغدان و وسائل و ظروف با ضد عفونی کننده های کلر دار یا بخار فرمالدئید و تعویض بستر در کنترل بیماری موثر است.
