ویتامین A در گاو شیری؛ بررسی نقش تغذیه ای و نشانه های کمبود
ویتامین A در گاو شیری؛
مقدمه
ویتامین ها از جمله مهم ترین ترکیبات تغذیه ای هستند که در مقادیر بسیار کم مورد نیاز دام هستند و وظایفی نظیر شرکت در بسیاری از مسیرهای متابولیکی، وظایف ایمنی سلولی و تنظیم بیان ژن را برعهده دارند. از جهت اینکه این ترکیبات در مقادیر بسیار کم برای برآورده سازی احتیاجات تغذیه ای ضروری هستند در دسته ترکیبات ریزمغذی قرار می گیرند. ویتامین ها به طور کلی به دو دسته محلول در چربی و محلول در آب تقسیم بندی می شوند. ویتامین های A، D3، E و K در دسته محلول در چربی و ویتامین های خانواده B و ویتامین C در دسته ویتامین های محلول در آب طبقه بندی می شوند.
این تقسیم بندی نشان دهنده شرایط لازم برای جذب و متابولیسم این ترکیبات است بطوریکه ویتامین های محلول در چربی به کمک حامل های چربی و ویتامین های محلول در آب به صورت حل شده در آب جذب می شوند و تامین شرایط لازم برای جذب آنها ضروری است. هرگونه اختلال در تامین این ترکیبات موجب بروز کمبودهایی در سلامتی دام می شود. این کمبودها نیز از نظر نشانه های کمبود به دو دسته کلی تقسیم می شوند، کمبود های درمانگاهی (Cilinical) و تحت درمانگاهی (Subcilinical). در کمبود نوع درمانگاهی، نشانه های اختصاصی کمبود آن ترکیب مغذی نظیر ویتامین ظاهر می شود اما در نوع تحت درمانگاهی، نشانه های خاصی بروز نکرده ولی توان تولیدی یا سلامتی کلی حیوان کمتر از حد مطلوب خواهد بود.
ویتامین A در گاو شیری و نیز ویتامین E، تنها ویتامین هایی هستند که باید برای تامین نیاز دام حتما به صورت مکمل به جیره اضافه گردند، چون برای تامین سایر ویتامین ها نظیر ویتامین D3 و ویتامین K دام به منابع جیره وابسته نیست. به طور مثال، ویتامین D3 می تواند از طریق تابش اشعه ماورابنفش نور خورشید به پوست ایجاد شود یا ویتامین K به کمک باکتری های موجود در شکمبه یا روده تولید گردیده و نیاز دام را مرتفع سازد. ویتامین A و ویتامین E چنین شرایطی نداشته و باید از طریق جیره برای رفع نیازهای دام تامین گردد. در این مقاله سعی خواهیم کرد به صورت اجمالی به نقش تغذیه ای ویتامین A در گاو شیری از جنبه های مختلف بپردازیم. در ادامه این مقاله همراه ما باشید.
منابع تامین ویتامین A در گاو شیری
انواع شکل های تجاری ویتامین A در گاو شیری شامل رتینول تمام ترانس، رتینیل استات تمام ترانس و پالمیتات تمام ترانس می باشد. فعالیت ویتامین A بر حسب معادل های رتینول تعریف می شود. به طوری که یک واحد بین المللی ویتامین A برابر با ۳/۰ میکروگرم رتینول تمام ترانس، ۳۴۴/۰ میکروگرم رتینیل استات تمام ترانس یا ۵۵۰/۰ میکروگرم پالمیتات تمام ترانس تعریف می شود. البته باید این نکته را نیز ذکر کرد که پیش ویتامین A در مواد غذایی وجود دارد که بتاکاروتن نامیده می شود. این پیش ساز می تواند توسط آنزیم های قرار گرفته در سلول های مخاطی روده به رتینول (ویتامین A) تبدیل شود. هر میلی گرم بتاکاروتن معادل ۴۰۰ واحد بین المللی ویتامین A در گاو شیری در نظر گرفته می شود.
مقادیر بتاکاروتن در علوفه تازه بالاست اما غلات و فرآورده های فرعی غلات مقدار بتاکاروتن پایین تری دارند. باید توجه داشت که با بلوغ علوفه یا برداشت آن، مقدار بتاکاروتن به صورت معنی داری نسبت به علوفه تازه کاهش می یابد. به طور کلی نمی توان به تامین ویتامین A در گاو شیری از طریق بتاکاروتن متکی بود چون در سیستم های پرورشی متراکم عموما علوفه تازه مصرف نشده و به همین دلیل مقادیر تامین بتاکاروتن استاندارد نیست و باید مقادیر مورد نیاز ویتامین به صورت مکمل از طریق جیره تامین گردد تا سلامتی و تولید تحت تاثیر قرار نگیرد.
نژاد دام در جذب و تبدیل بتاکاروتن به ویتامین A بسیار موثر است بطوریکه دو نژاد جرسی و گرنزی نسبت به سایر نژادها کارایی بالاتری در جذب و تبدیل بتاکاروتن به ویتامین A دارند به همین دلیل مقادیر بتاکاروتن در شیر و خون این نژادها نسبت به سایر نژادها بیشتر است.
زیست فراهمی ویتامین A در گاو شیری
عوامل مختلفی بر روی میزان استفاده دام از ویتامین A تامین شده در جیره تاثیر گذار است. از دو جهت باید میزان تامین شده این ویتامین برای دام مورد بررسی قرار گیرد، قبل از مصرف و بعد از مصرف. شکل های رایج تجاری ویتامین A که به صورت مکمل در جیره استفاده می شوند، رتینیل استات تمام ترانس و رتینیل پالمیتات تمام ترانس است. این شکل های تجاری ویتامین A به اکسیداسیون، حرارت و رطوبت حساس هستند به همین دلیل می توانند در صورت انبارداری نادرست آسیب ببینند و میزان فعالیت آنها کاهش یابد.
در صورت انبارداری مناسب ویتامین A، مقدار فعالیت آن به صورت معمول به مقدار ۱% در ماه کاهش می یابد اما در شرایطی که این ویتامین به صورت ترکیب شده با مواد معدنی انبار گردد، به دلیل تاثیر منفی مواد معدنی بر ویتامین A، فعالیت آن در حدود ۹- ۵ درصد در ماه کاهش می یابد. امروزه شرکت های تولید کننده ویتامین A به صورت تجاری از یک پوشش خاص جهت جلوگیری از تخریب ویتامین A طی انبارداری استفاده می کنند که کار با آنها را بسیار آسان کرده است.
عموما مکمل هایی که برای تغذیه انواع دام استفاده می شوند به صورت مخلوطی از ویتامین ها و مواد معدنی هستند که این مسئله می تواند تخریب ویتامین A را تشدید کند اما به منظور جلوگیری از این امر، از ترکیباتی به عنوان آنتی اکسیدان در این مخلوط ها استفاده می شود که از تخریب ویتامین ها به خصوص ویتامین A توسط مواد معدنی جلوگیری می کند.
در مکمل های دامی زرین جاودانه با نام تجاری زرین ساپ از بهترین آنتی اکسیدان ها جهت جلوگیری از تخریب ویتامین ها استفاده شده است.
ویتامین A در گاو شیری پس مصرف می تواند تحت تاثیر محیط شکمبه تخریب شده و بازده جذب آن نیز به شرایط روده کوچک بستگی دارد. در جیره هایی که بر پایه مقدار زیادی علوفه است، مقدار تخریب شکمبه ای ویتامین A در حدود ۲۰% است اما در جیره های حاوی مقادیر زیاد کنسانتره، این مقدار به حدود ۷۰% افزایش می یابد.
با در نظر گرفتن تمام عوامل ذکر شده در نحوه تامین ویتامین A، نیازهای این ویتامین برای گروه های مختلف گاو شیری در نظر گرفته شده است.
وظایف ویتامین A در گاو شیری و مقادیر مورد نیاز از آن
ویتامین A وظایف بسیاری را در متابولیسم و سلامتی دام برعهده دارد و همین امر، تامین آن به صورت مکمل در جیره را ضروری می کند. وظایفی از جمله تولید ردوپسین (رنگدانه بینایی جهت دید در نور کم)، رشد و توسعه طبیعی جنین، اسپرماتوژنز، حفظ بافت اسکلتی، حفظ بافت اپی تلیال، محرک ایمنی میانجیگری شده سلول و نیز ایجاد شرایط تولید مثلی مطلوب برای ویتامین A ذکر شده اند. اهمیت ویتامین A در بینایی، رشد و توسعه طبیعی جنین، حفظ بافت اپی تلیال و بافت اسکلتی سبب می شود که به بحث تامین این ترکیب ریزمغذی پیرامون زایش توجه ویژه ای شود تا گوساله تازه متولد شده دچار مشکلات سلامتی نگردد.
نقش ویتامین A در اسپرماتوژنز نیز به اهمیت آن در تامین جیره گاو های نری که برای تولید اسپرم استفاده می شود، اشاره دارد. اهمیت تامین این ویتامین در بهبود شرایط تولید مثلی نیز سبب گردیده به تامین آن در دوران های حساس تولید مثلی نظیر دوره انتظار اختیاری آبستنی پس از زایش که ۶۰ الی ۸۰ روز پس از زایش است، توجه ویژه ای گردد.
بعضی از شاخص های سلامتی به طور اختصاصی نشان دهنده کمبود ویتامین A در جیره می باشد. شاخص هایی نظیر سقط جنین در گله، افزاش بروز جفت ماندگی، افزایش تعداد گوساله های بیمار، افزایش مرگ و میر گوساله ها و افزایش بیماری های عفونی در گله از جمله مهم ترین شاخص هایی هستند که نشان دهنده کمبود ویتامین A در گاو شیری می باشند.
در جداول احتیاجات غذایی نظیر NRC 2001 مقدار نیاز ویتامین A برای هر گروه بر اساس مقدار مورد نیاز جهت اضافه کردن به جیره غذایی مطرح شده است و از مقادیر ویتامین A موجود در انواع مواد خوراکی چشم پوشی شده است. البته این نکته نیز قابل ذکر است که چون علوفه تازه دارای مقادیر بالایی از بتاکاروتن می باشد، مقدار مکمل ویتامین A مورد نیاز در جیره های حاوی مقادیر زیاد از علوفه تازه، کمتر در نظر گرفته شده است.
مقدار مورد نیاز ویتامین A برای گاوهای در حال رشد یعنی تلیسه ها ۸۰ – ۶۰ واحد بین المللی به ازای هر کیلوگرم از وزن بدن دام در نظر گرفته می شود. مقدار مورد نیاز ویتامین A در گاو شیری بالغ، ۱۱۰ واحد بین المللی به ازای هر کیلوگرم وزن زنده دام در نظر گرفته می شود. برای گاوهای خشک نیز توصیه شده است به ازای هر کیلوگرم وزن بدن دام، ۱۱۰ واحد بین المللی ویتامین A مشابه گاو شیری بالغ در جیره در نظر گرفته شود.
البته باید به این نکته نیز توجه کرد که در گاوهای خشک میزان زیست فراهمی ویتامین A بالاتر است چون این دسته از گاوهای شیری با مقادیر کمتر کنسانتره تغذیه می شوند بنابراین تخریب شکمبه ای ویتامین A در آنها کمتر است. به صورت کلی، افزودن بین ۱۵۰,۰۰۰ تا ۲۵۰,۰۰۰ واحد بین المللی ویتامین A در روز به جیره می تواند از بروز عفونت های درون پستانی و ورم پستانی نیز جلوگیری کند.
در چه شرایطی حتما باید از مکمل حاوی ویتامین A در جیره استفاده شود؟
- جیره های کم علوفه به دلیل تخریب شکمبه ای ویتامین A توسط مقادیر بالای کنسانتره
- جیره های حاوی مقادیر زیادی از ذرت سیلو شده و مقادیر کم علوفه خشک
- جیره های دارای علوفه با کیفیت پایین
- گروه های حساس به بیماری های عفونی نظیر دوره انتقال (۲۱ روز قبل از زایش تا ۲۱ روز پس از زایش)
- پیرامون زایش به دلیل کاهش ایمنی رقابتی و اهمیت سلامت گوساله ای متولد خواهد شد.
نتیجه گیری
ویتامین A در دسته ویتامین های محلول در چربی قرار می گیرد که از اهمیت بالایی در متابولیسم دام برخوردار است. این ترکیب ریز مغذی حتما باید از طریق مکمل در جیره غذایی دام تامین شود چون راه های دیگری برای تامین آن وجود ندارد. پیش ساز این ویتامین با نام بتاکاروتن در مواد خوراکی مختلف وجود دارد اما ضریب تبدیل آن به ویتامین A تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد که کنترل همه این عوامل در شرایط پرورش متراکم و صنعتی امکان پذیر نیست به طور مثال مقدار این پیش ساز در علوفه تازه بالاست اما با برداشت و انبارداری علوفه مقدار آن به صورت معنی داری کاهش می یابد به همین دلیل در زمان تامین احتیاجات ویتامین A در دام، مقادیر تامین شده از خوراک در نظر گرفته نشده و مقادیر به صورت تامین شده از طریق مکمل برآورد می گردد.
کمبود ویتامین A می تواند مشکلاتی نظیر مرگ و میر گوساله ها، مشکلات مربوط به پستان نظیر ورم پستان و جفت ماندگی را در گروه های حساس ایجاد کند. توصیه شده است جهت جلوگیری از برای جلوگیری از بروز این ناهنجاری ها، به ازای هر کیلوگرم وزن بدن دام، ۱۱۰ واحد بین المللی ویتامین A از نوع رتینول استات تمام ترانس یا پالمیتات تمام ترانس به جیره اضافه گردد.
تهیه و تنظیم: بخش علمی شرکت زرین جاودانه
